Les 11. Ŋwari ceciyan

Inhoud
  1. Intro
  2. Woordenlijsten
  3. Handige idiomatische tips
  4. Grammatica
  5. Oefeningen

 



11.A. Intro

Ŋwari ceciyan

Als gevolg van een lange droogte periode in combinatie met de verwoesting van de gewassen door een sprinkhanenplaag in 2004 zijn er in 2005 in delen van Niger ernstige voedseltekorten opgetreden (zie voor meer informatie bijvoorbeeld de UNICEF website). In de zomer van 2005 is een camera team van "En Vandaag" in Niger geweest en heeft daar onder meer een interview gehad met een Djerma sprekende vrouw. De uitzending waarvan dit interview een deel uitmaakt is hier te vinden. Mijn dank gaat uit naar de redactie van Twee Vandaag voor het verlenen van toestemming voor het gebruik van dit materiaal voor deze cursus.

Luister naar de drie geluidsfragmenten en probeer de teksten uitgesproken door de vrouw op te schrijven. Dit zal niet gemakkelijk zijn. Maak gebruik van de woordenboeken om de spelling te controleren. Naast het woordenboek bij deze cursus kan zeker ook het woordenboek van het Amerikaanse Vredeskorps (Peace Corp) gebruikt worden. Enige tips zijn:

  • de vrouw spreekt een dialect waarin een "h" gebruikt wordt in sommige woorden waar het "standaard" vaak een "f" gebruikt
  • het partikel "ma" is hier meestal een indicatie van de "vertellende wijs" (Les 22), en geen aanduiding voor de gebiedende of aanvoegende wijs..
  • houd er rekening mee dat woorden aan elkaar geregen worden

Foto van F. Mohammed vlak voor het interview in Gouoro, Niger

Foto van enkele vrouwen in Gouoro, Niger

Foto van het gezicht van F. Mohammed genomen tijdens het interview

scne 1

 

 

scne 2

 

 

scne 3

 

 

Copyrights figuren en geluidsopnamen EnVandaag, Nederland.

De volledig uitgeschreven tekst van deze geluidsfragmenten en de Nederlandse vertaling ervan zijn hier beschikbaar.    

 

 

11.B. Woordenlijsten
  1. Werkwoorden
  2. Zelfstandige naamwoorden
  3. Voorzetsels, bijwoorden, etc.

Open de Uitspraakgids in een nieuw venster

Leer de onderstaande woorden uit het hoofd.

Extra
Ga met muis naar een onderstreept woord en u ziet een zin waarin het woord gebruikt wordt.
Klik nu op de linker muisknop en u ziet een foto in een pop-up.
Als u met de muis op de foto gaat staan, ziet u de vertaling van de zin.


11.B.1 Werkwoorden
Djerma Nederlands Uitspraak
daŋ zetten; opzetten, aandoen (alleen kleding) d
  daŋ ... ra zetten in, doen in  
dake plaatsen, leggen d / ke
  dake ... boŋ zetten ... op (geen kleding)  
  dake ... ga zetten ... bij, naast  
jisi (voorzichtig) neerzetten, plaatsen; op een veilige plek zetten [wordt meer gebruikt dan "dake"] ji / si /
gisi neerleggen; wegleggen, wegdoen  
faba redden, te hulp schieten f ba /
fawa slachten; prepareren van een karkas voor de verkoop f / wa
taa naaien t
fay delen, splitsen, scheiden fay
naru op reis gaan; reizen,   een reis maken n / ru
kortu [kottu] scheuren, verscheuren kor / tu
faka omdoen,aandoen (zoals een man een kamerjas omslaat) f ka /
haw omdoen, aandoen (zoals een vrouw een doek om haar heen plooit) haw
bana betaald zetten, terugbetalen, wreken ban a /
jin voorgaan, vooruit gaan, de eerste zijn jin

Terug


11.B.2 Zelfstandige naamwoorden
Djerma Nederlands Uitspraak
mudun, muduno broek mu dun /
tafe, tafa paan (stuk stof van ongeveer twee meter lengte, meestal zeer kleurrijk, Frans: "pagne"), deken t / fe
fula hoed, baret (geen strohoed) fu / la
taamu schoen t / mu
garasa leerlooier; schoenmaker gar a / sa
taamu teko, taamu takwa schoenmaker ta mu  te ko
koy, koyo heer, baas, meester; bezitter, eigenaar k oy
tako, takwa kleermaker t ko, ta kwa
farikoy, farikoyo eigenaar van een veld of een boerderij f ri koy /
ba portie b
bundu, bundo stok, tak; hout bun / du
noyan, noyaŋo gift [gerundium van "no"] no / yan, no / yaŋ o
tayla naaimachine [uit het Engels, "tailor"] tay / la
zunubi, zunubo zonde zu nu / bi
kanandi, kanando stapel, hoop (van meer van hetzelfde) k nan / di

Terug


11.B.3 Voorzetsels, bijwoorden, etc.
Djerma Nederlands Uitspraak
banda (voorzetsel) na, achter bn / da
wodin banda (bijwoord) volgend (van plaats), daarna, vervolgens wo din   ban da
watodin gaa (bijwoord)
to ga [afkorting]
volgend (van tijd), daarna, dan  
hala abada (bijwoord)
hal' abada
voor altijd, nooit [betekent: tot nooit, als in het Frans: "a jamais"] hal' aba da
jina (bijwoord) nog; vooraan; reeds jin / a

Terug

 



11.C. Handige idiomatische tips

Deze nieuwe rubriek in de les bespreekt idioom dat door Djerma's regelmatig wordt gebruikt. Het kan u helpen om de gesprekken op een meer natuurlijke manier te voeren. Het is tevens een aardige illustratie van het gebruik van woorden die in eerdere lessen zijn gentroduceerd.

Ba (Lessen 5 en 8: zelfs; houden van)

Djerma Nederlands
Ay ba fo Mij best. Het kan me niet schelen.
Ay ba si. Mij best. Het kan me niet schelen.
Nd' Irikoy ba. Zo God het wil.
A si ba borey ba keyna. Hij houdt helemaal niet van de mensen.
Hij houdt niet van de mensen, zelfs niet een klein beetje.
Ay sinda  nooru ba dala. Ik heb helemaal geen geld.
Ik heb geen geld, zelfs geen vijf Frank.

Cindi (Les 6: restant; overblijven)

Djerma Nederlands
Man no cindo go? Waar is de rest?
Ni ma si  nooru cindo wi. Geef de rest van het geld niet uit.
A cindi moto hinka Er blijven twee auto's over.
A si cindi haykulu. Er blijft niets over.

Gay Les 8: lang [ver]blijven

Djerma Nederlands
Ay gay Niger laabo ra. Ik heb een lange tijd in Niger verbleven.
Ay gay ay mana di nin. Ik ben een lange tijd gebleven zonder jou te zien.

 

 

11.D.Grammatica

Onderwerpen in deze les:

  1. Het werkwoord "hebben" (een overzicht)
  2. De gebiedende wijs 
  3. De variatie in de persoonlijke voornaamwoorden "ay" en "ni"
  4. Het vormen van zelfstandige naamwoorden met de achtervoegsels "koy", "kom", en "koni"
  5. Het vormen van zelfstandige naamwoorden door het toevoegen van het achtervoegsel "ko" aan werkwoorden

11.D.1 Het werkwoord "hebben" (een overzicht)

Het Djerma werkwoord "hebben" heeft twee vormen, een stellende en een ontkennende:
stellend trap: gonda ( "go" plus "nda")
ontkennend vorm: sinda ( "si" plus "nda").
Er worden geen partikels gebruikt om de werkwoordtijd aan te duiden.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Bi, ay gonda dela hinza. Gisteren had ik vijftien Frank (drie dela's).
Hunkuna ay sinda  nooru. Vandaag heb ik geen geld.
Ba suba ay sinda  nooru. Zelf morgen zal ik geen geld hebben.

Terug


11.D.2. De gebiedende wijs


De gebiedende wijs wordt gebruik om een bevel, wens, verzoek, advies, en dergelijke uit te drukken. De gebiedende wijs kan gebruikt worden met de tweede en derde persoon enkelvoud en de meervoudsvormen. In het begin zult u mogelijk het gebruik van de gebieden wijs in het Djerma om ies aan iemand te vragen als onprettig ervaren, omdat u niet weet hoe u iets beleefd kunt vragen. U zoekt zeer waarschijnlijk naar een manier om "alstublieft" of "alsjeblieft" toe te voegen. Het probleem is dat dergelijke woorden in het Djerma niet bestaan. Daarom voelt u zich vast ongemakkelijk als u wilt vragen "Ay kande hari" (Breng me water) of "Ay no tasa" (Geef me de schotel), zonder daaraan "alstublieft" toe te kunnen voegen. 

Het toepassen van de gebieden wijs in het Djerma is eenvoudig. U kunt volstaan met het werkwoord.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ma! Luister!
Tun! Sta op!
Goro! Ga zitten!
A jisi ne. Zet het hier neer.
Ay no hari. Geef me water.
Kaa ne. Kom hier.
Furo. Kom binnen.
Fatta. Vertrek.

De reden dat "alstublieft" en "alsjeblieft" niet bestaan in het Djerma is dat men deze vorm van belefdheid niet nodig heeft. De Djerma samenleving traditioneel en gestructureerd is. Dat wat onbeleefd mag lijken voor Nederlanders is het zeker niet voor de Djerma, gewoon omdat dit de manier is waarop men zich correct uitdrukt.

Het is volkomen normaal gedrag om de gebiedende wijs te gebruiken wanneer men iets vraagt, zowel van iemand die men goed kent als van iemand die men voor de eerste keer ontmoet. Desalniettemin kan het in bepaalde omstandigheden nodig zijn een beleefde formulering te gebruiken. Er bestaat een zinsstructuur voor dergelijke gelegenheden. Dit is bijvoorbeeld het geval als men om een dienst verzoek van een dorpshoofd, een districtschef of een hooggeachte El-Hadji. Wanneer men zich richt tot een hooggeacht persoon, vanwege rang, sociale positie of leeftijd, dan kan men het partikel "ma" gebruiken.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ma goro. Ga zitten.
Ma tun. Sta op.
Ni ma goro Ga zitten.
Ni ma tun. Sta op.

Het partikel "ma" dat we in de vorige les ook al zagen bij de aanvoegende wijs kan dus ook een indicatie zijn voor de gebiedende wijs. Het moet nogmaals benadrukt worden dat in de meeste omstandigheden de standaard formulering van een verzoek wordt gebruikt zonder "ma". 

De stellende trap en de ontkennende vorm van de gebiedende wijs worden in meer detail hieronder behandeld. Ook zal het gebruikt van "ma" in andere omstandigheden dan de beleefdheidsvorm worden uitgelegd.

Terug


 
De stellende trap in de gebieden wijs

In de stikte zin van een opdracht (de tweede persoon) mag het persoonlijk voornaamwoord weggelaten worden. Dit is ook de meest gebruikelijke gang van zaken. In het enkelvoudvorm kan het werkwoord alleen gebruikt worden. In de meervoudvorm mag dat niet.
 

Voorbeelden
  Djerma Nederlands
enkelvoud Kaa! Kom!
  Ma kaa! Kom!
meervoud Wa kaa! Kom!

De volledige formulering, inclusief het persoonlijk voornaamwoord kan ook gebruikt worden, zowel in het enkelvoud als in het meervoud. Dit is meer doelbewust en krachtig.
 

Voorbeelden
  Djerma Nederlands
enkelvoud Ni ma kaa! Kom!
meervoud Araŋ ma kaa! Kom!
maar niet Araŋ wa kaa!  - fout gebruik van Djerma -

In de derde persoon enkelvoud en in de eerste en derde persoon meervoud moet het voornaamwoord gebruikt worden (of een zelfstandig naamwoord in plaats van het voornaamwoord). Dit geeft het idee weer  van "laat hem" (of "haar" of "het"), "laat ons", "laat hen" doen wat het werkwoord in de zin weergeeft. Met uitzondering van het werkwoord "toestaan".
 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A ma koy. Laat hem gaan.
Hij mag gaan.
Boro kulu ma kaa Laat iedereen komen.
Iri ma te yadin. Laat ons zo doen.
I ma koy. Laat hen werken.
Zankey ma kand' a ne. Laat de kinderen het hier brengen.

terug


 
De ontkennende vorm in de gebiedende wijs

Het partikel "si" wordt ook bij de gebieden wijs gebruikt om iets te ontkennen. Het partikel volgt direct na het partikel "ma" en vervangt dit dus niet.
 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
(Ni) ma si ci hay kulu. Zeg niets.
Boro kulu ma si furo. Laat niemand binnen.
Araŋ ma si kaŋ. Val niet. (meervoud)
Araŋ ma si gay. Blijf niet te lang. (meervoud)

terug


 
11.D.3. De variaties in de persoonlijke voornaamwoorden "ay" en "ni"

Bij het leren van het Djerma, en met name bij het luisteren, is een van de grote problemen waar men tegen aan loopt het genoegen waarmee Djerma's woorden aan elkaar rijgen. Met name de voornaamwoorden,  voegwoorden die vaak al van zichzelf hele korte klanken zijn. Dit is vergelijkbaar met wat we in eerdere lessen hebben gezien, zoals het aaneenrijgen van partikels en voornaamwoorden (bijv. Les 3.D.2) en zelfstandige naamwoorden en aanwijzende voornaamwoorden (bijv. Les 7.D.3)

De persoonlijke voornaamwoorden, en vooral "ay" and "ni", kunnen zowel samen als elk afzonderlijk gecombineerd worden met de andere persoonlijke voornaamwoorden, zie de voorbeelden in de table hieronder.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
in da nin jij en ik
letterlijk: ik en jij
in d' a zij en ik / hij en ik.
letterlijk: ik en zij/hij
in d' araŋ jullie en ik
letterlijk: ik en jullie
in d' ey zij en ik
letterlijk: ik en zij (meervoud)
nin d' a jij en hij/zij
nin d' ey jij en zij (meervoud)
iri nda nin jij en wij
letterlijk: wij en jij
nin da boro fo jij en iemand

Opmerking: In het Djerma refereert de sprekende persoon altijd eerst naar zichzelf.

De variaties in "ay" en "ni" komen voor in de volgende drie situaties:

 

Terug


 

Appositie

Een appositie of bijstelling is een bijvoeglijke bepaling die bestaat uit een zelfstandig naamwoord(groep) dat (die) onmiddellijk volgt op een ander zelfstandig naamwoord(groep). De bijstelling verklaart het eraan voorafgaande en wordt van de rest van de zin gescheiden door een komma of bij het spreken door een korte pauze.   

Voorbeelden
In de gebiedende wijs
Djerma Nederlands
Iri ma koy, in da nin. Laten we gaan, jij en ik.
Iri ma si goy, in d'araŋ. Laten we niet gaan werken, jullie en ik.
Araŋ ma sobay, nin da hanso. Ga door, jij en je hond.
In de aantonende wijs
Djerma Nederlands
Iri kaa, in d' a. We kwamen, hij en ik.
Iri ga kaa, in d' ey. We zullen komen, zij (meervoud) en ik.
Araŋ n' ay jin, nin da takwa. Jullie gingen me voor, jij en de kleermaker.

terug


 
In samengestelde zinnen

In de samengestelde zinnen is de "samenvoeging" het onderwerp.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
In d' a koy. Hij en ik gingen.
Nin da Ramatu ga caw. Jij en Ramatu zullen lezen.
In da nin si wodin te. Jij en ik zouden dat niet doen.

terug


 
Speciale gevallen van verandering van "ni" naar "nin"

De beklemtoonde vorm van "ni" is "nin", en deze vorm is eerder besproken in Les 8.D.7. Er zijn die situatie waarin "ni" wordt omgezet in "nin".

1. Bij directe verwijzing

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ifo ni go ga te, nin? Wat doe je, jij?
Nin, man ni ga koy? Jij, waar ga je naar toe?
Nin no may? Wie ben jij?

2. Als het voornaamwoord de functie heeft van een lijdend voorwerp en direct na het werkwoord staat

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ay di nin. Ik zag jou.
Ay ga ba nin. Ik mag je graag.

Maar niet als het voornaamwoord een bezittelijk voornaamwoord is
Voorbeelden
Djerma Nederlands
A di ni kwayo. Ik zag jouw blouse.
I koy ni do. Zij gingen naar jou(w plaats).

3. Als het aan het einde van een zin staat
 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
I ne ngey ga fakare da nin.# Zij zeiden dat zij met jou op bezoek zullen gaan.
I ma kande nin. Laat hen jou brengen.
# merkt het gebruikt van "ngey" op.

terug


 
11.D.4. Het vormen van zelfstandige naamwoorden
            met de achtervoegsels "koy", "kom", en "koni"

Het achtervoegsel "koy" wordt aan sommige zelfstandige naamwoorden toegevoegd om het eigenaarschap, het bezit of de leiding er over aan te duiden. De uitgang die aangeeft of het zelfstandige naamwoord bepaald enkelvoud of bepaald of onbepaald meervoud is wordt gekoppeld aan "koy" en niet aan het zelfstandig naamwoord waar "koy" achtergevoegd is. Soms wordt het zelfstandig naamwoord en het achtervoegsel los van elkaar geschreven, meestal eraan vast.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
bari, bariyo, bariyey een paard, het paard, de paarden
barikoy,
barikoyo,
barikoyey
een eigenaar van een paard, een paardenfokker, een ruiter
de eigenaar van een paard, de paardenfokker, de ruiter
de eigenaars van een paard, de paardenfokkers, de ruiters
nog enkele voorbeelden van de combinatie met het achtervoegsel "koy"
butikkoy, butikkoyo winkelier, detailhandelaar
fukoy, fukoyo huiseigenaar, eigenaar; hoofd van een huishouden
gorokoy, gorokoyo verkoper van colanoten (Cola acuminata)
Irikoy God (onze bezitter, onze Heer)
motokoy, motokoyo bestuurder; eigenaar van een auto
zunibikoy, zunibikoyo zondaar (iemand die gezondigd heeft)


Het oorspronkelijk zelfstandig naamwoord kan gevolgd worden door een bijvoeglijk naamwoord dat iets over dit oorspronkelijk deel van het wordt zegt. Dit bijvoeglijk naamwoord komt voor "koy" te staan.
Het oorspronkelijk zelfstandig naamwoord, het bijvoeglijk naamwoord en het achtervoegsel "koy" worden in dat geval los van elkaar geschreven om te lange woorden te voorkomen.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
bari bobo koy iemand die vele paarden bezit, een bezitter van vele paarden
fu kayna koy iemand die een klein huis bezit,een bezitter van een klein huis


De achtervoegsels "kom" en "koni" hebben min of meer een zelfde betekenis als "koy" en worden vaker gebruikt dan "koy". Soms zijn "kom" en "koni" uitwisselbaar, soms is dat niet zo. U zult door ervaring moeten leren op welke wijze deze achtervoegsel correct gebruikt kunnen worden.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
banikoni gezond persoon
boŋkoni koning, persoon die de leiding heeft over andere heersers
dorikom [dorikoni] # patint, ziek persoon, pijnlijder
gabikoni [gabikom] # machtig persoon; bodybuilder, sterk persoon, krachtpatser
garawkoni schuldenaar
lakkalkoni geleerde, wijs persoon
maakoni homoniem (gelijknamig)
 noorukoni rijkaard (persoon goed voorzien van geld)
windikoni hoofd van het huis

# termen tussen [] worden minder vaak toegepast

 

Terug


 
11.D.5. Het vormen van zelfstandige naamwoorden
            door het toevoegen van het achtervoegsel "ko" aan werkwoorden

Het achtervoegsel "ko" plaatst men achter bepaalde werkwoorden om de persoon aan te duiden die de actie uitvoert. De uitgang voor het bepaald zelfstandig naamwoord is "kwa". Niet iedereen gebruikt deze vorm consistent. Deze uitgang wordt soms verkort tot "ka", bijvoorbeeld hantumka in plaats van het formeel correcte hantumkwa (de schrijver). De reguliere bepaalde meervoudvorm is "koy". U zult dit soms in andere teksten geschreven zien als  "key", maar het wordt zelden ook als zodanig uitgesproken.

Voorbeelden
Djerma
werkwoord
Nederlands Djerma
zelfstandig naamwoord
Nederlands
bana (terug)betalen;
wreken
banako, banakwa betaalmeester; wreker
bu sterven buko, bukwa dode, lijk
cawandi (aan)leren cawandiki, cawandikwa onderwijzer
day kopen dayko koper
fansi graven (dey) fansiko (put)graver
fawa slachten fawako, fawakwa slager
hantum schrijven hantumko, hantumkwa schrijver
ta naaien tako, takwa kleermaker
te maken teko, tekwa maker
zuru rennen zuruko, zurukwa hardloper

 

Terug


 


Laatst herzien: 11 februari 2012