Les 16. Alfari haalo bare

Inhoud
  1. Intro
  2. Woordenlijsten
  3. Handige idiomatische tips
  4. Oefeningen

 



16.A. Intro  

Alfari haalo bare

Alfari nda nga windo almayaalo kulu no ga ziibi. I bankaarey ga ziibi, i tooru-tooru mo. Ganda laabo ra no i go no fa goro, koyne mo ce-koonu no i go ga dira. Alwaati kulu, farga nda jante ra no i go.

Tuuri kambe na Alfari ca maray, biyo fumbu ga te jombo. Ifo no go ga te? Alfari te jombo, zama a si nyumay se. A sinda saafun, a sinda safari fu. Alfari mana nga biyo safar, sohon a te jombo.

Hanfo, lokotoro kwaara, Alfari ma kaη ziibo no go ga a jantandi. Lokotora kwaara, waasi boη no lokotora di Alfari almayaalo haalo. A na Alfari ηwaaray a ma kaa ga hangan baano cawo boη se. Sohon, Alfari faham nda mate kaη nga ga te, a na ba saafun fareje boη day.

Sohon Alfari haalo bare, a go ga cabe nga zankey se mata kaη i ga gaham saajaw nda. Wa guna mata kaη Alfari almayaalo bare. Bankaarey go nyumante, gahamey ga hanan, taamu go cey ga. Waybora go ga farhan.

Bron: Gaham saajawyaη - Hygine du corps (en langue zarma), SIL Niger (2003).

Na de beantwoording van de vragen kunt u hier de vertaling lezen van Alfari's verhaal. 

Vragen om uw leesvaardigheid te testen:

  1. Mate no Alfari na nga ca maray?
  2. Ifo no Alfari go ga cabe nga zankey?

Antwoorden (om de antwoorden te zien, beweeg met de wijzer over xxx)

  1. xxx
  2. xxx
 

16.B. Woordenlijsten
  1. Werkvoorden
  2. Zelfstandige naamwoorden
  3. Bijwoorden

Open de Uitspraakgids in een nieuw venster

Leer de onderstaande woorden uit het hoofd.

Extra
Ga met muis naar een onderstreept woord en u ziet een zin waarin het woord gebruikt wordt.
Klik nu op de linker muisknop en u ziet een foto in een pop-up.
Als u met de muis op de foto gaat staan, ziet u de vertaling van de zin.


16.B.1 Werkwoorden
Djerma Nederlands Uitspraak
bagu breken, barsten
    (zoals zak, fles of bord doet)
b / gu
pati
   bina ga pati
snijden; gescheurd zijn
    het hart breekt
p / ti
  bna ga p ti
ceri knappen, breken
    (zoals een stok of een bot)
ce / ri
wongu oorlog voeren wn / gu
wongu weigeren, verwerpen; weerstaan, zich ertegen verzetten; haten won / gu
danaw blind zijn da / naw
jiji stotteren, stamelen, hakkelen, happeren ji ji
jijiri beven, rillen, schudden, aarzelen ji ji / ri
haŋ drinken, opdrinken; ondergaan, ervaren haŋ
safar (medisch) behandelen; medicijnen toedienen s / far
koto [toko1] hoesten, kuchen ko to /
yeri [yeti2]
   sanni yeriyan
overgeven, braken; herhalen wat gezegd is;
   herhaling (van tekst)
y ri
sanni ye / ri yan
luttu verstop zijn; doof zijn lut / tu
jante ziek zijn, beroerd zijn jan / te
batu

  batu tee
wachten, wachten op; letten op, bewaken, waken over
  een massabijeenkomst organiseren
ba / tu
 

Noot:
1 Dendi gebruiken toko
2 Heel soms wordt yeti gebruikt in plaats van yeri

Terug


16.B.2 Zelfstandige naamwoorden
Djerma Nederlands Uitspraak
wangu, wango oorlog wan / gu
batu, bato massabijeenkomst, menigte; [soms] plaats van massabijeenkomst; feest, spel ba tu , ba to
foy, foyo saus, jus (vleessaus) voor op de hoofdschotel fo y , foy o
mo, moyo oog m , mwa
danaw, danawo blinde, blind persoon dan / aw
simbarko, simbarkwa lamme, kreupele, invalide (persoon) sim / ber / ko
koma bult, bochel k / ma
komakoni gebochelde, bultenaar ko ma k ni /
tafarnuwa [H] knoflook ta far / nu wa
sab'bize Borassus palm (hoge palm, waarvan de stam wordt gebruik voor constructie doeleinden) [Borassus aethiopum] sab / bi ze
kangaw, kangawa Doum palm (kleinere palm met enigszins eetbare noten) [Hyphaene thebaica] kan / gaw
tonko, tonkwa rode pittige (Spaanse) peper [Capsium annuum] ton ko
yazi, yazo pittige kruiden (in het algemeen, sommige mensen gebruiken dit zelfs voor knoflook, zwarte peper, anijs, kruidnagel en andere kruiden die in meer of mindere mate een pittige smaak hebben; elk kruid heeft ook zijn eigen naam) y / zi
mafey hutspot / stoofschotel van groenten en vlees m / fey
hinni, hinno pus, etter hin / ni
koto, kota hoest, kuchje ko to /
mo-fo-koy eenogig persoon m fo koy
beebe, beeba stomme (iemand die niet kan spreken; meestal ook doof) bee be
luttu dove, doof persoon
(niet noodzakelijk stom)
lut tu
jante, janta ziekte, kwaal jan / te
pointi [F] spijker (kopspijker, draadnagel) poin / ti
kusa handgesmede spijker, elke grotere (draad)nagel / spijker ku / s

Terug


16.B.3 Bijwoorden
Djerma Nederlands Uitspraak
nda hiney op een vroeg moment, vroeg;
spoedig (soms)
da hi ney /
za doŋ sinds lang geleden; voorheen sa doŋ

Terug

 



 
16.C Handige idiomatische tips

De volgende onderwerpen worden besproken:

  1. Gebruik van koyne
  2. Gebruik van jina
  3. Gebruik van ba, ha en ga
  4. Gebruik van hala
  5. Gebruik van du
  6. Gebruik van za watifo
  7. Gebruik van te
  8. Gebruik van yadin

Terug naar het begin van de les


 
16.C.1 koyne

Voor het uitdrukken van 'niet meer, niet langer, niet nogmaals', voegt u koyne toe aan een zin in de tegenwoordige tijd in de ontkennende vorm.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A si te koyne. Het werkt niet langer.
I si kaa ne koyne. Zij komen hier niet meer.
Ma si kand' a koyne. Neem hem niet nogmaals mee.
Ay si ba r' a koyne. Ik  houd er niet meer van.

Terug


 

16.C.2 jina

Voor het uitdrukken van 'nog niet', moet u het ontkennende partikel van de 'verleden tijd' (mana) voor en jina na het werkwoord plaatsen.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A mana kaa jina. Hij is nog niet gekomen.
Ni mana ci ay se jina. Jij hebt het me nog niet verteld.
Ay mana koy Agadez jina. Ik ben nog niet naar Agadez gegaan.
A mana nga hincino neera jina. Hij heeft zijn geit nog niet verkocht.

Voor het uitdrukken van  'al', moet u jina (jin) plaatsen voor een werkwoord constructie, dat wil zeggen, ga (ka) plus een werkwoord. 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A jin ga kaa. Hij is al gekomen.
Ni jin ga di a. Je hebt het al gezien.
A jin ga nga safaro haŋ. Hij heeft zijn medicijn al opgedronken.

Terug


 

16.C.3 ba, gaa & ha

De volgende voorbeelden zijn alle in de eerste persoon enkelvoud; men kan de uitdrukking uiteraard ook gebruiken met een andere onderwerp.

ba en gaa
Met ba kunt u of bemoeizucht of onverschilligheid uitdrukken. Met gaa kunt u iemand berispen die storend is.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ay ba fo. Het zijn mijn zaken niet.
letterlijk: mijn portie is ander
Ay ba si. Het maakt me niet uit.
Het kan met geen moer schelen.
letterlijk: mijn portie is niet
Ay si ni gaa. Ik had het niet tegen jou.
(tegen iemand die inbreek op een gesprek)


ha
Als iemand niet luistert naar wat u zegt of verteld, dan kunt u die terechtwijzen door het gebruik van ha en een herhaling van hetgeen u juist zei en hij of zij niet hoorde of geen aandacht aan besteedde.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ay ne ha ...... ! Ik zei  .... !
(met een ondertoon van ergenis in de stem)
Ay si ha, ay si hin. Ik zeg het n of het ander (niet).
Daar bemoei ik mij niet mee.
Het maakt me niets uit.
letterlijk: Ik vraag niet, ik bied niet aan.
Ay man' a ha, ay man' a hin. Ik heb niets tegen hem gezegd.
Dat zijn zijn zaken niet.


ba kayna
Om te benadrukken dat iets er niet is of niet gedaan is, waarvoor in het Nederlands  'helemaal niet', in het geheel niet, of 'zelfs geen beetje' wordt gebruikt, kunt u in het Djerma ba kayna gebruiken. Dit doet u door een zin in de negatieve vorm te formuleren en daarachter ba kayna te zetten. Deze uitdrukking kunt u ook gebruiken als een ontkenning op een vraag.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
I si ba nin, ba kayna. Ze mogen je helemaal niet.
I mana kande hayni, ba kayna. Ze brachten zelfs geen beetje gierst mee.
Ay mana maa han kan ni ne, ba kayna. Ik hoorde in het geheel niets van wat je zei.
Ni gonda ham, wala?
Ba kayna.
Heb je vlees?
In het geheel niet.


nda Irikoy ba
 Nd' Irikoy ba, is een vaak gebruikte uitdrukking. Het betekent 'zo god het wil' ofwel 'Deo volente' voor degene die frater Venantius nog kennen. Het wordt in het Djerma meestal gebruik nadat men iets gezegd heeft over een toekomstige actie die men van plan is te ondernemen.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Suba a ga kand' a araŋ do, nda Irikoy ba. Hij zal het jullie morgen brengen, zo God het wil.

 

Terug


 

16.C.4 hala

hal 'a ma bori
Al u wilt aangeven dat een actie zeer goed is gedaan of zeer goed zou moeten worden gedaan, die kunt u hal' a ma bori of hal ma bori toevoegen na het hoofdgedeelte van de zin.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
I n' a hanse hal' a ma bori. Zij hebben het zeer goed gerepareerd.
Monsieur ga wani moteuryan hal' a ma bori. Monsieur kent motoren erg goed.
M' a haw hal ma bori. Bind het heel goed vast.


hala manti moso

'Niet een beetje, behoorlijk wat, tamelijk veel', kunt u uitdrukken in het Djerma door hala manti mosso toe te voegen aan het werkwoord. Hala manti moso betekent letterlijk 'tot niet langzaam', dus in het Djerma drukt men zich uit met een ontkennende vorm, terwijl in het Nederlands de zin in de positieve vorm is geformuleerd.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A maray hala manti moso Hij was ernstig gewond.
letterlijk: Hij was tamelijk veel gewond.
A gonda  nooru hala manti moso Hij heeft behoorlijk wat geld.

Terug

16.C.5 du

Het Djerma werkwoord du betekent krijgen, verkrijgen, zich verwerven, aanschaffen. In bepaalde combinaties heeft het echter een andere betekenis.

ifo ga du
De combinatie ifo ga du betekent 'wat is er aan de hand met' of 'wat is er gebeurd met'.
 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ifo ga du ni baba? Wat is er aan de hand met jouw vader?
Ifo ga du Amadou? Wat is er gebeurd met Amadou?


du ga

De combinatie van du met de werkwoord verbindingswoord (ga) betekent 'aan toekomen om' of 'de gelegenheid hebben om', 'de kans krijgen om'. Het gaat hier niet om fysieke (on)mogelijkheden, maar de omstandigheden.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ay mana du ga koy Niamey. Ik kreeg geen kans om naar Niamey te gaan.
Ni du ga lettre hantum ni nya se, wala? Ben je er aan toegekomen een brief te schrijven aan je moeder ?
Ay du ga di Zarmakoy. Ik kreeg de kans om Zarmakoy te zien.
Iri mana du g' in dum. We hebben niet de gelegenheid gehad om je te begeleiden.

Terug

6.C.6 za watifo

Om het idee over te brengen dat iets als lang duurt, 'al een lange tijd, lang geleden al, ik weet al niet meer hoe lang (geleden)', zet u za watifo of aan het begin van het betreffende zinsdeel of aan het einde hiervan.
 
Voorbeelden
Djerma Nederlands
Ay ga ni batu za watifo. Ik ben al een lange tijd op je aan het wachten.
Za watifo a ne nga ga kaa. Lang geleden al zei hij dat hij zou komen.

Terug

16.C.7 te

Het Djerma werkwoord te (maken, doen; gebeuren) in combinatie met een zelfstandig naamwoord kan 'is/zijn' betekenen. Voor betekenissen van andere combinaties met te, zie Les 13.
 
Voorbeelden
Djerma noun Djerma Nederlands
bonkano (gelukkig persoon) te bonkaney gelukkig zijn
saye (geluk) te saye gelukkig zijn
bonfuto (ongelukkig persoon) te bonfutey ongelukkig zijn

Terug

16.C.8 yadin

Yadin betekent 'aldus, zo, bijgevolg'; yadin wordt ook in combinaties gebruikt die een specifieke betekenis hebben.

yadin ga
De combinatie yadin ga betekent  'daarom', 'dus', 'bijgevolg'.
 

Voorbeelden
Djerma Nederlands
A ne nangu si no moto ra. Yadin ga,ay si du ka koy. Hij zei dat er geen plaats was in de auto, en dus ik zal niet meegaan.
Wayna ga koron gumo sohon. Yadin ga, iri kulu ga maa fufule gumo. De zon is nu erg heet; daarom voelen we allen de hitte heel erg.


kulu nda yadin
De combinatie kulu nda yadin betekent 'desalniettemin', 'desondanks', en 'hoe dan ook'. Over het algemeen staat deze combinatie voor het bijbehorende zinsdeel.

Voorbeelden
Djerma Nederlands
Iri kulu ga ti zunubikoniyan, amma kulu nda yadin Almasihu bu ir se. Wij zijn allen zondaars, maar desondanks stierf Christus voor ons.
Nd' a ga ba, nd' a si ba, kulu nda yadin a ma kaa. Of hij het wil of niet, laat hem komen hoe dan ook. 

Terug

 


Laatst herzien: 11 maart 2012